Detransitie en autisme: waarom ervaringsverhalen ertoe doen

Ervaringsverhalen zijn geen wetenschap, maar ze zijn ook niet niets. In het gesprek over autisme en gender komen de verhalen van mensen die detransitioneren regelmatig ter sprake. Ze verdienen een plek — zorgvuldig, zonder te generaliseren en zonder ze weg te wuiven.

Wat we bedoelen met detransitie

Detransitie betekent dat iemand een eerder ingezette gendertransitie stopt of terugdraait, sociaal, medisch of beide. De redenen lopen sterk uiteen: een veranderd zelfbeeld, medische complicaties, sociale druk of afwijzing, of het inzicht dat de onvrede een andere bron had dan aanvankelijk gedacht. Detransitie is niet hetzelfde als spijt in enge zin, en het is een diverse groep met uiteenlopende ervaringen.

Hoe vaak detransitie voorkomt, is niet bekend. De Cass Review noemt als een van de redenen dat mensen die detransitioneren niet altijd terugkeren naar de genderkliniek en dan uit beeld raken (bron). In de enquête van Littman onder 100 mensen die detransitioneerden had 24 procent de arts of kliniek van de transitie daarover ingelicht (bron).

Twee online enquêtes onder mensen die detransitioneerden vroegen naar autisme. Bij Vandenbussche (237 deelnemers) meldde 20 procent een autismespectrumdiagnose (bron). Bij Littman had 13 procent van de deelnemers die als vrouw geboren zijn en 3 procent van de deelnemers die als man geboren zijn een autismediagnose van vóór het begin van de genderdysforie (bron). Beide groepen meldden zichzelf aan via internet; de uitkomsten gelden dus niet voor iedereen die detransitioneert. De Cass Review beschrijft daarnaast een hoge prevalentie van neurodiversiteit onder jongeren die naar genderzorg worden verwezen (bron); zie ook de bredere oververtegenwoordiging van autisme in de genderzorg.

Het is belangrijk om detransitie niet te politiseren. Voor sommigen is het een pijnlijke ervaring, voor anderen een volgende stap in een zoektocht. De mensen erachter verdienen respect en zorg, ongeacht hoe hun verhaal in het bredere debat wordt gebruikt.

Wat de verhalen gemeen hebben

In beide enquêtes keert eenzelfde element terug: het gevoel dat onderliggende factoren onvoldoende zijn uitgezocht. Bij Littman vond 56,7 procent de beoordeling vóór de transitie achteraf niet toereikend (de samenvatting van het artikel noemt 55,0 procent) en zei 65,3 procent dat de behandelaar niet had onderzocht of de transitiewens voortkwam uit trauma of een psychische aandoening. Als reden voor de detransitie noemde 38 procent dat de genderdysforie door iets specifieks was veroorzaakt, zoals trauma, misbruik of een psychische aandoening; 23 procent beschreef moeite met het accepteren van de eigen homo- of biseksualiteit (bron). Bij Vandenbussche was de meest genoemde reden het inzicht dat de genderdysforie met andere problemen samenhing (70 procent) (bron).

Deze verhalen zijn individueel en geen bewijs voor algemene conclusies over de effectiviteit van genderzorg. Maar ze wijzen wel op hetzelfde thema: het belang van breed kijken. Dat sluit aan bij de Cass Review, die aanbeveelt dat jongeren in de genderzorg een brede beoordeling krijgen, met screening op neurologische ontwikkelingsstoornissen zoals autisme en een beoordeling van de psychische gezondheid (bron).

Voor autistische mensen krijgt dit een extra lading. Als de diagnostiek onvoldoende rekening houdt met zintuiglijkheid, rigide denken en communicatieverschillen, is de kans groter dat het beeld niet volledig wordt begrepen. Juist daarom is een op autisme toegesneden beoordeling zo belangrijk.

Zorgvuldig omgaan met deze verhalen

Ervaringsverhalen kunnen op twee manieren misbruikt worden. Ze kunnen worden opgeblazen tot bewijs dat genderzorg per definitie schadelijk is — wat ze niet aantonen, want ze zeggen niets over de vele mensen voor wie een transitie wel passend was. En ze kunnen worden weggewuifd als onbelangrijk of als uitzondering — wat de mensen erachter tekortdoet en waardevolle lessen laat liggen.

De eerlijke middenweg is ze te horen als signalen die om betere diagnostiek vragen. Niet als aanklacht tegen alle zorg, maar als aanwijzing dat de kwaliteit van de beoordeling ertoe doet. Wie luistert naar mensen die detransitioneren, hoort geen pleidooi tegen zorg, maar een pleidooi voor betere, zorgvuldiger zorg.

Voor autistische jongeren en hun ouders is de les hoopvol en praktisch tegelijk: goede, zorgvuldige zorg — met aandacht voor het autisme, met tijd en met ruimte voor twijfel — is erop gericht te voorkomen dat iemand een pad inslaat dat later niet blijkt te passen. Zekerheid geeft dat niet: volgens de Cass Review zeggen veel behandelaars dat zij niet betrouwbaar kunnen voorspellen welke jongeren later spijt krijgen of detransitioneren (bron). Meer over die zorgvuldige route lees je in onze artikelen over differentiaaldiagnostiek en de gids voor ouders.

Luisteren zonder te instrumentaliseren

De grootste uitdaging rond detransitie-verhalen is om ze te horen zonder ze te instrumentaliseren. In een gepolariseerd debat worden deze verhalen door de ene kant ingezet als bewijs tegen alle genderzorg, en door de andere kant weggezet als zeldzame uitzonderingen. Beide doen de mensen erachter tekort. Ook de Cass Review stelt vast dat de verhalen over detransitie en spijt als wapen in het debat worden gebruikt (bron).

Wie werkelijk luistert, hoort geen munitie maar ervaring. En in de enquêtes wijst die ervaring bij een groot deel van de deelnemers dezelfde kant op: zij hadden een bredere beoordeling en meer aandacht voor onderliggende factoren gewild. Dat is een constructieve boodschap die de zorg beter kan maken, ongeacht welke positie iemand in het bredere debat inneemt.

Voor autistische jongeren en hun ouders is dat hoopvol. Het betekent dat de sleutel niet ligt in angst voor zorg, maar in de kwaliteit van de zorg: zorgvuldig, breed en met ruimte voor twijfel. Die zorg dient zowel de jongeren voor wie een transitie passend is, als degenen voor wie een andere weg beter is.