ADHD en genderdysforie: een minder onderzochte samenhang

Autisme krijgt in de discussie over genderzorg de meeste aandacht, maar het is niet de enige neurodevelopmentele aandoening die vaker voorkomt bij jongeren met genderonvrede. Ook ADHD komt volgens de systematische review voor de Cass Review vaker voor dan verwacht bij kinderen en jongeren die naar genderklinieken zijn verwezen (bron), en dat heeft zijn eigen betekenis voor de zorg.

Wat het onderzoek vindt

In de grote studie van Warrier en collega's (2020) hadden transgender en genderdiverse deelnemers niet alleen vaker een autismediagnose, maar ook vaker andere diagnoses. De studie gebruikte vijf datasets met samen 641.860 deelnemers. In de twee datasets waarin daarnaar is gevraagd, meldden transgender en genderdiverse deelnemers vaker dan cisgender deelnemers een diagnose ADHD, depressie, bipolaire stoornis, OCD of schizofrenie. In de grootste dataset (514.100 deelnemers van 15 tot 90 jaar) liepen de odds ratio's voor de zes onderzochte aandoeningen uiteen van 3,48 voor leerstoornissen tot 28,52 voor schizofrenie. De deelnemers gaven hun diagnoses zelf op en de steekproef is geen aselecte steekproef uit de bevolking. In de tweede dataset was na correctie voor autisme en depressie geen van de andere aandoeningen nog significant verhoogd (bron).

De systematische review van Thrower en collega's (2020) keek specifiek naar zowel autisme als ADHD bij genderdysforie en nam 30 studies op. Over ADHD concluderen de auteurs dat weinig studies de prevalentie hebben onderzocht; voor een verband tussen autisme en genderdysforie vonden zij bewijs van laag niveau. Zij vragen om bevolkingsonderzoek en gecontroleerde studies die diagnostische criteria voor autisme en ADHD gebruiken (bron).

De systematische review voor de Cass Review (2024) vatte studies uit negen landen over de jaren 1998 tot 2021 samen: ADHD kwam voor bij 10 procent van de naar genderklinieken verwezen kinderen en jongeren (95%-betrouwbaarheidsinterval 7 tot 13 procent; tussen de studies liep het uiteen van 2,5 tot 27 procent). Volgens die review ligt dat mogelijk hoger dan in de bevolking als geheel (bron).

Warrier en collega's schrijven bovendien dat ADHD en autisme vaak samen voorkomen (bron). Een deel van de verwezen jongeren kan dus niet één, maar een combinatie van neurodevelopmentele kenmerken hebben. Dat maakt het beeld gelaagder en de diagnostische taak veeleisender.

Waarom ADHD er klinisch toe doet

ADHD gaat samen met impulsieve keuzes en een sterkere gerichtheid op de korte termijn: in twee meta-analyses kozen deelnemers met ADHD vaker dan controles voor een kleine, directe beloning boven een grotere, latere (bron, bron). In een zorgtraject waarin deels onomkeerbare stappen aan de orde kunnen zijn, is dat een reden voor extra zorgvuldigheid — niet voor het onthouden van zorg. Iemand die van nature moeite heeft om de gevolgen op lange termijn af te wegen, heeft juist baat bij een behandelaar die dat mee helpt overzien.

Daarnaast kunnen kenmerken van ADHD de beoordeling zelf beïnvloeden. Volgens Thrower en collega's kunnen aandachtsproblemen en sociale moeilijkheden doorwerken in de beoordeling van genderdysforie, in het begrijpen van gezondheidsinformatie en in de deelname aan de zorg (bron). Een clinicus die dit niet uit elkaar haalt, loopt het risico de een voor de ander aan te zien, of de een over het hoofd te zien omdat de ander alle aandacht opeist.

Er speelt nog iets. Zoals hierboven beschreven kiezen mensen met ADHD in onderzoek vaker voor een directe beloning. In een omgeving waarin een snelle, duidelijke identiteitsbevestiging veel opluchting kan geven, is het belangrijk dat een behandelaar helpt om die opluchting te onderscheiden van een weloverwogen, blijvende keuze. Dat is geen wantrouwen, maar goede zorg.

Samen met autisme, en wat ouders kunnen doen

Omdat ADHD en autisme vaak samen voorkomen, kan een deel van de verwezen jongeren een combinatie van kenmerken hebben. Dat maakt het beeld complexer en de noodzaak van maatwerk groter. Een aanpak die alleen naar gender kijkt, of alleen naar één neurodevelopmentele diagnose, schiet dan tekort.

Voor ouders betekent dit vooral: laat je niet uit het veld slaan door de gelaagdheid, maar zoek zorg die de tijd neemt om alle stukjes te wegen. Vraag expliciet of er aandacht is voor ADHD en autisme naast de gendervraag. Een goede behandelaar zal die vraag verwelkomen en niet als bedreiging ervaren.

Het bredere punt is telkens hetzelfde als bij autisme: neurodevelopmentele kenmerken maken een genderbeleving niet onecht, maar ze vragen wel om een zorgvuldige, brede beoordeling. Meer daarover lees je in ons artikel over differentiaaldiagnostiek.

ADHD en emotieregulatie

Een deel van de betekenis van ADHD in dit verband ligt bij emotieregulatie. Veel mensen met ADHD hebben ook moeite met het reguleren van emoties. Volgens een overzichtsartikel uit 2014 komt emotiedysregulatie bij ADHD in alle levensfasen voor en draagt zij sterk bij aan de beperkingen die mensen ervaren (bron). In de puberteit, een toch al emotioneel intense periode, kan dat maken dat gevoelens van onvrede — over het lichaam, over jezelf, over je plek in de groep — heftig en overweldigend binnenkomen.

Dat maakt die gevoelens niet minder echt, maar het maakt wel uit hoe je ermee omgaat. Een behandelaar die de rol van emotieregulatie kent, kan helpen om te onderscheiden tussen een acute, heftige beleving en een stabiel, blijvend beeld. Beide verdienen serieuze aandacht, maar ze vragen niet noodzakelijk om dezelfde stappen.

Voor ouders is het nuttig te weten dat heftigheid op zichzelf geen bewijs is, in welke richting dan ook. Een sterk gevoeld verlangen kan echt en blijvend zijn, en het kan ook samenhangen met de intensiteit waarmee iemand met ADHD de wereld ervaart. Ruimte en tijd helpen om dat uit elkaar te houden.

Naar zorg die het geheel ziet

De rode draad door dit alles is dat neurodevelopmentele kenmerken zoals ADHD niet los staan van de rest van iemands leven. Ze kleuren hoe je de wereld ervaart, hoe je beslissingen neemt en hoe je met emoties omgaat. Zorg die daar oog voor heeft, ziet niet alleen 'een gendervraag' maar een hele jongere met een eigen manier van functioneren.

Voor ouders betekent dit dat het waardevol is om een bestaande ADHD-diagnose actief in te brengen bij de genderzorg, en om te vragen hoe die wordt meegewogen. ADHD verdwijnt niet naar de achtergrond zodra gender op tafel komt; het blijft relevant voor hoe je het beste ondersteunt.

En zoals bij autisme geldt: de aanwezigheid van ADHD maakt een genderbeleving niet minder echt. Het is een reden voor zorgvuldigheid en maatwerk, niet voor twijfel aan de persoon. Meer over die brede, zorgvuldige aanpak lees je in ons artikel over differentiaaldiagnostiek.