Waarom autisme en gender vaak samengaan: de hypotheses

Autisme en genderdysforie komen volgens een overzichtsstudie uit 2016 vaak samen voor (bron). Dat roept begrijpelijke vragen op: hangen deze twee kenmerken met elkaar samen, en zo ja, waarom. Dit artikel verkent de voornaamste wetenschappelijke hypotheses op een nuchtere, genuanceerde manier, zodat ouders en professionals zich een helder beeld kunnen vormen. Dezelfde overzichtsstudie stelt dat voor bijna al die hypotheses bewijs ontbreekt.

Een opvallend patroon in de spreekkamer

Het gaat om een jongere met autisme die ook vragen heeft over zijn of haar genderidentiteit, of omgekeerd om een kind dat aanklopt bij een genderkliniek en bij wie autistische kenmerken naar voren komen. De overzichtsstudie uit 2016 besprak 25 artikelen en rapporten over deze samenloop. Het eindrapport van de Britse Cass Review (2024) geeft een samengevoegd cijfer uit negen landen: 9 procent van de naar genderklinieken verwezen kinderen en jongeren had een autismediagnose, met een betrouwbaarheidsinterval van 6 tot 11 procent. Hetzelfde rapport haalt onderzoek aan waarin transgender en genderdiverse mensen drie tot zes keer zo vaak autistisch waren als cisgender mensen (bron, pagina 93).

Belangrijk om te benadrukken is dat het om twee afzonderlijke dimensies gaat. Autisme is een ontwikkelingsvariatie in de manier waarop het brein informatie verwerkt, sociale situaties interpreteert en sensorische prikkels ervaart. Genderidentiteit verwijst naar het innerlijke besef van iemand of hij, zij of iemand anders is. Beide kunnen los van elkaar bestaan, maar het feit dat ze vaker samen voorkomen dan verwacht, verdient een zorgvuldige uitleg.

Ouders die hun kind met een autismediagnose plotseling horen zeggen dat het geslacht waarmee het is opgegroeid niet klopt, kunnen zich overweldigd voelen. Zorgverleners staan voor de uitdaging om zowel de genderbeleving serieus te nemen als het totaalplaatje van het kind te overzien. Dat vraagt om kennis van de hypotheses die de samenloop proberen te verklaren.

Hypothese 1: het extreme mannelijke brein opnieuw bekeken

Een bekende theorie uit de autismewetenschap is die van het extreme mannelijke brein van Simon Baron-Cohen (2002). Hij noemt een brein mannelijk als het systematiseren duidelijk beter gaat dan het inleven, en beschrijft autisme als een uiterste van dat mannelijke profiel (bron).

Een verwante biologische gedachte gaat over hormonen voor de geboorte. Een groot onderzoek uit 2020 schrijft dat mechanismen voor de geboorte, zoals geslachtshormonen, bijdragen aan zowel autisme als genderrolgedrag, en dat onduidelijk is of die hormonen ook bijdragen aan de genderidentiteit (bron). Dit biedt een mogelijke verklaring voor de samenloop, maar mag niet gelezen worden als bewijs dat genderdiversiteit louter een bijproduct is van hormonale of neurologische factoren.

Het risico van deze benadering is dat ze de genderbeleving reduceert tot een symptoom van autisme. Dat doet geen recht aan de werkelijkheid van mensen die zowel autistisch zijn als genderdiversiteit ervaren. De hypothese is een puzzelstukje, geen volledig antwoord.

Hypothese 2: identiteitsvorming en het autistische brein

Een tweede verklaring die onderzoekers noemen, is dat autistische mensen zich mogelijk minder voegen naar maatschappelijke normen dan niet-autistische mensen. Dat zou deels kunnen verklaren waarom meer autistische mensen zich buiten de gebruikelijke tweedeling van man en vrouw plaatsen (bron). Geslachtsrollen en gendernormen zijn voor een groot deel onuitgesproken regels. Een autistisch kind dat merkt dat het de verwachtingen die bij zijn of haar geboortegeslacht horen niet snapt of niet wil uitvoeren, kan daarin een aanwijzing zien dat het misschien niet bij dat geslacht past.

Dit betekent niet dat de genderbeleving van autistische mensen minder echt of minder geldig is. Het betekent wel dat de route naar die beleving soms anders loopt. De gedachte is dat een niet-autistisch kind de sociale verwachtingen van zijn geslacht onbewust opneemt en daarmee meebeweegt, terwijl een autistisch kind die verwachtingen veel bewuster kan ervaren, als van buitenaf opgelegd. Die bewuste vergelijking kan leiden tot de conclusie dat het in het verkeerde geslacht leeft.

Zorgverleners doen er goed aan deze dynamiek te kennen. Een jongere die zegt dat hij of zij de normen rond zijn geboortegeslacht niet herkent, beschrijft daarmee iets echts. De vraag is of dat wijst op een fundamenteel andere genderidentiteit, op moeite met gendernormen als zodanig, of op allebei tegelijk. Dat vraagt om gesprek, tijd en een brede diagnostische blik.

Hypothese 3: camouflage en de zoektocht naar een verklaring

Autistische mensen kunnen hun autistische kenmerken in sociale situaties verbergen, een fenomeen dat maskeren of camoufleren wordt genoemd. In een Britse studie onder 92 autistische volwassenen was uitputting het gevolg dat deelnemers het meest noemden; dezelfde studie meldt dat eerder onderzoek camoufleren gemiddeld sterker zag bij vrouwen dan bij mannen (bron). In een onderzoek onder 262 autistische mensen hing veel camoufleren samen met een slechtere mentale gezondheid (bron).

De hypothese is dat autistische jongeren zichzelf proberen te begrijpen door labels te zoeken die verklaren waarom ze zich anders voelen dan de omgeving. Genderdiversiteit kan zo'n verklaringskader bieden. Voor sommigen kan dit de kern van hun beleving zijn: ze zijn genderdivers. Voor anderen zou het een tijdelijke manier kunnen zijn om het gevoel van anders-zijn een naam te geven, terwijl de oorzaak bij het autisme ligt.

Dit is een gevoelig punt, omdat het verkeerd gelezen kan worden als ontkenning van genderdiversiteit. Dat is niet de bedoeling. Het gaat erom dat zorgverleners ruimte houden voor complexiteit. Niet elke jongere met autisme die genderdiversiteit ervaart, hoeft onmiddellijk op een medisch traject gezet te worden. Een brede verkenning van het totaalplaatje is altijd het vertrekpunt.

Hypothese 4: sociale cognitie en het doorzien van gendernormen

Deze hypothese bouwt voort op de vorige. Gendernormen zijn grotendeels impliciet: jongens spelen met auto's, meisjes met poppen, mannen zijn stoer, vrouwen zijn zorgzaam. Iemand die die normen niet vanzelfsprekend overneemt, kan ze eerder als willekeurig of als opgelegd ervaren.

De Cass Review schrijft dat autistische jongeren moeite hebben met sociale communicatie en met de omgang met leeftijdsgenoten, waardoor het voor hen moeilijk kan zijn zich geaccepteerd te voelen en erbij te horen (bron, pagina 93). Het gevoel van niet-passen bij de eigen geslachtsgroep zou zo versterkt kunnen worden, niet omdat de genderidentiteit anders is, maar omdat de sociale kant van gender minder automatisch gaat.

Voor de diagnostiek betekent dit dat het essentieel is om na te gaan wat er precies niet klopt voor de jongere. Gaat het om een fundamenteel andere innerlijke beleving van gender, om moeite met de sociale verwachtingen die aan een geslacht kleven, of om een combinatie van beide. Dat onderscheid heeft gevolgen voor de richting van de begeleiding.

Biologische factoren: hormonen en hersenontwikkeling

Naast psychologische hypotheses zijn er ook biologische aanknopingspunten. Onderzoekers wijzen op hormonale invloeden voor de geboorte die bijdragen aan zowel autisme als genderrolgedrag. Of die hormonen ook de genderidentiteit beïnvloeden is onduidelijk en moet volgens hen nog onderzocht worden (bron).

Het is belangrijk om biologische verklaringen niet te gebruiken als argument om genderdiversiteit te pathologiseren. Het feit dat er biologische correlaten zijn, zegt niets over de behandeling of het wenselijke pad voor een individu. Biologische hypotheses zijn informatief voor onderzoekers en clinici, maar de beleving van de persoon zelf blijft het vertrekpunt van iedere begeleiding.

Zorgvuldige diagnostiek: de sleutel tot goede begeleiding

Wanneer autisme en gendervragen samenkomen, is een brede, geduldige diagnostiek onmisbaar. Dat betekent niet dat jongeren eindeloos in de wacht worden gezet, maar wel dat er ruimte is om meerdere aspecten van het functioneren te onderzoeken. Een goede anamnese kijkt naar de geschiedenis van de genderbeleving, de ontwikkeling van het kind, de thuissituatie en de invloed van leeftijdsgenoten.

Zorgverleners moeten oppassen voor twee valkuilen. De eerste is het wegverklaren van de genderbeleving als louter een gevolg van het autisme. Dat doet mensen tekort en kan leiden tot het missen van een reële genderincongruentie. De tweede valkuil is het omgekeerde: zo snel focussen op het gender dat het autisme en andere aandoeningen zoals angst, depressie of trauma onderbelicht blijven.

Een goede werkwijze is multidisciplinair: orthopedagoog, psycholoog, psychiater en waar nodig een gespecialiseerde genderkliniek werken samen en delen informatie. Ouders en de jongere zelf horen centraal te staan in dit proces. Open communicatie, wederzijds vertrouwen en de bereidheid om soms een stap terug te doen zijn de bouwstenen van goede zorg.

Voor ouders is het belangrijk te weten dat het tijd kost voordat er duidelijkheid is. Dat is niet een teken van falen van het systeem, maar een erkenning van de complexiteit. Een jongere die gehoord en serieus genomen wordt, ook als er nog geen definitieve antwoorden zijn, heeft al een groot voordeel ten opzichte van iemand die zich genegeerd of afgedaan voelt.